Rada Przedsiębiorczości o nowych uprawnieniach PIP: niepewność prawa i ryzyka dla przedsiębiorców

Od 8 lipca 2026 r. Państwowa Inspekcja Pracy dysponuje nowymi instrumentami pozwalającymi na stwierdzenie istnienia stosunku pracy w drodze decyzji administracyjnej. Rozwiązanie to ma zwiększyć skuteczność przeciwdziałania nieprawidłowemu stosowaniu umów cywilnoprawnych, ale jednocześnie wywołuje pytania o granice ingerencji organów państwowych w stosunki prawne między przedsiębiorcami a osobami świadczącymi na ich rzecz pracę. Wątpliwości te znalazły odzwierciedlenie w stanowisku Rady Przedsiębiorczości opublikowanym 10 sierpnia 2026 r.

Reforma PIP: zmiana nie tylko proceduralna

Jednym z najważniejszych założeń reformy Państwowej Inspekcji Pracy jest zwiększenie skuteczności egzekwowania przepisów prawa pracy w sytuacjach, w których praca jest wykonywana na podstawie umowy cywilnoprawnej, mimo że jej rzeczywisty charakter odpowiada stosunkowi pracy. 

Reforma nie oznacza zatem, że umowy zlecenia, umowy o dzieło czy kontrakty B2B stały się niedopuszczalne. Nadal mogą stanowić prawidłową podstawę współpracy, o ile odpowiadają rzeczywistym warunkom jej wykonywania. Istotą problemu pozostaje rozbieżność między formalnie przyjętym modelem współpracy a sposobem, w jaki jest ona realizowana w praktyce. 

Zmienia się jednak sposób, w jaki państwo może reagować na stwierdzone nieprawidłowości. Kwalifikacja stosunku prawnego nie jest już wyłącznie przedmiotem sporu rozstrzyganego w postępowaniu sądowym. W określonych okolicznościach może stać się również przedmiotem władczego rozstrzygnięcia organu administracji.

To właśnie ten aspekt reformy ma zasadnicze znaczenie dla przedsiębiorców. Nowe uprawnienia PIP wymagają bowiem nie tylko dostosowania procedur kontrolnych, ale także ponownej oceny bezpieczeństwa prawnego przyjętych modeli zatrudnienia i współpracy.

Z perspektywy pracodawcy kluczowe staje się zatem pytanie, czy przyjęty model współpracy znajduje odzwierciedlenie w codziennej praktyce. Nawet starannie przygotowana umowa nie wyeliminuje ryzyka, jeżeli sposób jej wykonywania będzie wskazywał na występowanie cech właściwych stosunkowi pracy.

Stanowisko Rady Przedsiębiorczości: problem pewności prawa

W opublikowanym 10 sierpnia 2026 r. stanowisku Rada Przedsiębiorczości zwróciła uwagę na ryzyka związane z praktycznym stosowaniem nowych przepisów. W centrum zastrzeżeń znalazły się przede wszystkim przewidywalność działań organów kontrolnych, ochrona przedsiębiorców działających w dobrej wierze oraz konsekwencje podejmowania czynności kontrolnych w sytuacjach, w których prawidłowość stosowanego modelu współpracy nie była wcześniej kwestionowana.

Rada wskazała również na znaczenie sposobu komunikowania wyników kontroli. Wypowiedzi przedstawicieli instytucji publicznych, które mogłyby sugerować przesądzenie o nieprawidłowościach przed zakończeniem postępowania, mogą wpływać na reputację przedsiębiorcy, relacje z kontrahentami i osobami świadczącymi pracę, a w konsekwencji również na jego sytuację gospodarczą.

Zastrzeżenia te nie sprowadzają się wyłącznie do obrony elastycznych form zatrudnienia. Dotyczą także standardów, według których państwo powinno wykonywać przyznane mu kompetencje. Jeżeli przedsiębiorca ma ponosić konsekwencje prawne ustaleń organu, powinien mieć możliwość poznania podstaw tych ustaleń, przedstawienia własnych argumentów i skorzystania z efektywnej kontroli sądowej.

Jednocześnie należy odróżnić postulaty Rady od obowiązującego stanu prawnego. Stanowisko organizacji przedsiębiorców nie przesądza o niezgodności reformy z prawem ani o nieprawidłowości konkretnych kontroli. Stanowi natomiast głos w dyskusji o tym, czy nowe instrumenty zostały wyposażone w wystarczające gwarancje chroniące przed niejednolitym lub nieproporcjonalnym stosowaniem.

Dobra wiara przedsiębiorcy a ocena prawidłowości zatrudnienia

Jednym z postulatów Rady Przedsiębiorczości jest uwzględnienie sytuacji podmiotów, które stosowały określony model współpracy w przekonaniu o jego zgodności z prawem, w szczególności gdy wcześniejsze kontrole nie wykazały nieprawidłowości.

Z perspektywy praktyki prawa pracy jest to zagadnienie istotne, choć wymaga rozróżnienia dwóch kwestii. Pierwszą jest obiektywna kwalifikacja stosunku prawnego, zależna od rzeczywistych warunków wykonywania pracy. Drugą jest ocena zachowania przedsiębiorcy, jego staranności i okoliczności, w jakich przyjęto określony model współpracy.

Pozytywny wynik wcześniejszej kontroli może mieć znaczenie dla oceny sytuacji konkretnego podmiotu, zwłaszcza gdy późniejsza kontrola dotyczy tych samych okoliczności. Nie oznacza jednak automatycznie, że każda umowa oceniona wcześniej bez zastrzeżeń pozostaje prawidłowa niezależnie od zmian w sposobie jej wykonywania. Podobnie dobra wiara przedsiębiorcy nie może sama w sobie przesądzać o charakterze stosunku prawnego.

Właśnie dlatego szczególnego znaczenia nabierają przejrzyste kryteria kontroli oraz konsekwentne stosowanie przepisów. Przedsiębiorcy powinni móc racjonalnie ocenić, jakie okoliczności mogą prowadzić do zakwestionowania przyjętego modelu, a organy kontrolne powinny wyjaśniać, które fakty uzasadniają określoną kwalifikację prawną.

 

Przygotowała:

Martyna Dobrowolska
Prawnik