Pomoc cudzoziemcom pod lupą ustawodawcy. RPO ostrzega przed rozszerzeniem odpowiedzialności karnej

Czy udostępnienie mieszkania, zapewnienie transportu lub inna forma wsparcia cudzoziemca, który przebywa w Polsce niezgodnie z przepisami, może prowadzić do odpowiedzialności karnej? W świetle propozycji przedstawionej przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji pytanie to nabiera szczególnego znaczenia. Resort postuluje rozszerzenie odpowiedzialności karnej za ułatwianie nielegalnego pobytu cudzoziemców, również w sytuacjach, gdy osoba udzielająca pomocy nie działa w celu osiągnięcia jakiejkolwiek korzyści. 

Propozycja wzbudziła zastrzeżenia Rzecznika Praw Obywatelskich, który 14 października 2026 r. zwrócił się w tej sprawie do Ministerstwa Sprawiedliwości.

Kiedy pomoc w pobycie cudzoziemca jest przestępstwem?

Obowiązujący art. 264a § 1 Kodeksu karnego przewiduje odpowiedzialność za umożliwianie lub ułatwianie innej osobie pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wbrew przepisom, jeżeli sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej. Przestępstwo to zagrożone jest karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Istotnym elementem tej regulacji jest zatem cel działania sprawcy. Samo udzielenie pomocy cudzoziemcowi nie przesądza jeszcze o popełnieniu przestępstwa. Konieczne jest wykazanie pozostałych ustawowych znamion czynu, w tym działania ukierunkowanego na uzyskanie określonej korzyści.

Co ważne, korzyść osobista nie musi mieć charakteru finansowego. Nie oznacza to jednak, że każda forma wsparcia osoby z nieuregulowanym pobytem automatycznie wypełnia znamiona przestępstwa.

Propozycja MSWiA zmierza do istotnej zmiany tej konstrukcji. Zgodnie z przedstawionym rozwiązaniem odpowiedzialność karna miałaby obejmować także osoby, które wiedząc o nielegalnym charakterze pobytu cudzoziemca, umożliwiają lub ułatwiają mu dalsze pozostawanie w Polsce, niezależnie od tego, czy kierują się zamiarem osiągnięcia korzyści. Za takie zachowanie przewidziano karę pozbawienia wolności do 3 lat.

Co dokładnie proponuje MSWiA?

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji zaproponowało dodanie do tego przepisu nowego § 1a, obejmującego umożliwianie lub ułatwianie dalszego nielegalnego pobytu osobie, której sytuacja jest znana sprawcy.

Choć projektowany przepis przewiduje łagodniejszą sankcję niż obecny art. 264a § 1 k.k., jego znaczenie nie sprowadza się do obniżenia zagrożenia karą dla określonej kategorii sprawców. W rzeczywistości chodzi o rozszerzenie katalogu zachowań podlegających odpowiedzialności karnej. Dotychczasowe przepisy wymagają bowiem szczególnego celu działania, natomiast proponowana regulacja rezygnuje z tego warunku. W konsekwencji odpowiedzialność mogłaby dotyczyć również osób, które nie uzyskują żadnego wynagrodzenia ani innej korzyści w związku z udzielanym wsparciem.

Warto przy tym podkreślić, że propozycja MSWiA nie została ujęta w wersji projektu UD425 z 28 września 2026 r. Stanowi dodatkowy postulat zgłoszony na późniejszym etapie prac legislacyjnych. Na obecnym etapie nie można więc traktować jej jako obowiązującego prawa ani przesądzać o ostatecznym brzmieniu przyszłych przepisów.

Pomoc humanitarna a ułatwianie nielegalnego pobytu

Największe kontrowersje dotyczą zakresu pojęcia „ułatwiania dalszego pobytu”. Jest ono na tyle szerokie, że przy braku odpowiedniego doprecyzowania może wywoływać trudności w odróżnieniu zachowań przestępczych od działań podejmowanych z przyczyn humanitarnych.

W wystąpieniu z 14 października 2026 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę właśnie na ryzyko objęcia penalizacją zachowań, których celem nie jest wspieranie nielegalnej migracji, lecz udzielenie pomocy osobie znajdującej się w potrzebie.

Zastrzeżenia RPO odnoszą się również do konstytucyjnych granic stosowania odpowiedzialności karnej. Zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP ograniczenia konstytucyjnych wolności i praw muszą spełniać określone wymagania, w tym pozostawać proporcjonalne do realizowanego celu.

Przeciwdziałanie przestępczości związanej z nielegalną migracją niewątpliwie stanowi uzasadniony cel działań państwa. Nie oznacza to jednak, że każde zachowanie pozostające w związku z nieuregulowanym pobytem cudzoziemca powinno podlegać sankcji karnej. Prawo karne, jako szczególnie dolegliwy instrument ingerencji państwa, powinno być stosowane z uwzględnieniem rzeczywistego charakteru i społecznej szkodliwości penalizowanych zachowań.

W tym kontekście zasadnicze znaczenie ma pytanie, czy proponowany przepis pozwala dostatecznie wyraźnie oddzielić działalność służącą świadomemu podtrzymywaniu nielegalnego pobytu od bezinteresownej pomocy udzielanej ze względów humanitarnych. Brak jednoznacznego rozgraniczenia może prowadzić do niepewności prawnej nie tylko po stronie organizacji pozarządowych, lecz także osób prywatnych angażujących się we wsparcie cudzoziemców.

 

Przygotowała:

Martyna Dobrowolska
Prawnik