Bezczynność organów w sprawach pobytowych. TSUE określa granice dopuszczalnych opóźnień

Czy państwo może na kilka lat zawiesić terminy rozpatrywania wniosków pobytowych i jednocześnie pozbawić cudzoziemców możliwości skutecznego zaskarżenia bezczynności urzędu? Na to pytanie odpowiedział Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 12 listopada 2026 r. w sprawie C-254/25. Orzeczenie może mieć istotne znaczenie dla cudzoziemców, którzy od miesięcy, a niekiedy nawet lat, oczekują na rozstrzygnięcie swoich spraw pobytowych w Polsce.

Trybunał zakwestionował możliwość długotrwałego zawieszania terminów administracyjnych, jeżeli rozwiązanie takie nie znajduje uzasadnienia w rzeczywistym przypadku siły wyższej. Co szczególnie istotne, podkreślił również znaczenie prawa cudzoziemców do skutecznej ochrony sądowej przed bezczynnością organów administracji.

Wielomiesięczne oczekiwanie na decyzję pobytową. Skąd wziął się spór?

Sprawa rozpatrywana przez TSUE dotyczyła obywatela państwa trzeciego, który 17 kwietnia 2024 r. złożył do Wojewody Śląskiego wniosek o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy w celu odbycia studiów w Polsce.

Pomimo upływu kolejnych miesięcy wnioskodawca nie otrzymał rozstrzygnięcia. W październiku 2024 r. skierował do organu ponaglenie, a następnie, 22 listopada 2024 r., wniósł skargę na bezczynność do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Domagał się między innymi zobowiązania wojewody do wydania rozstrzygnięcia w terminie 14 dni oraz zastosowania przewidzianych prawem konsekwencji finansowych.

 

Wojewoda wniósł jednak o oddalenie skargi, powołując się na art. 100d ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Przepis ten, w brzmieniu mającym zastosowanie w rozpatrywanej sprawie, przewidywał zawieszenie biegu terminów załatwiania określonych spraw pobytowych. Jednocześnie ograniczał możliwość korzystania ze środków prawnych służących przeciwdziałaniu bezczynności i przewlekłości postępowania. W praktyce oznaczało to, że nawet długotrwałe oczekiwanie na decyzję nie musiało prowadzić do negatywnych konsekwencji dla organu.

WSA w Gliwicach powziął wątpliwości, czy tak daleko idące ograniczenie ochrony prawnej cudzoziemców jest zgodne z prawem Unii Europejskiej. Zdecydował się więc skierować pytania prejudycjalne do TSUE.

Zawieszenie terminów nie może być sposobem na rozwiązanie problemów administracji

Mechanizm przewidziany w art. 100d specustawy ukraińskiej obejmował między innymi zawieszenie terminów rozpatrywania przez wojewodów wniosków o udzielenie zezwoleń na pobyt czasowy, pobyt stały oraz pobyt rezydenta długoterminowego UE. W okresie jego stosowania wyłączono również określone konsekwencje bezczynności organów.

Problem polegał jednak na tym, że rozwiązanie przedstawiane początkowo jako odpowiedź na nadzwyczajną sytuację było wielokrotnie przedłużane. Tymczasem prawo unijne przewiduje konkretne gwarancje proceduralne dla cudzoziemców ubiegających się o określone rodzaje zezwoleń na pobyt. W przypadku osób ubiegających się o zezwolenie na pobyt w celu odbycia studiów szczególne znaczenie ma dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/801. Zgodnie z jej art. 34 ust. 1 właściwy organ powinien rozstrzygnąć sprawę możliwie szybko, nie później jednak niż w terminie 90 dni od złożenia kompletnego wniosku.

Nie jest to termin wyłącznie instrukcyjny, którego przestrzeganie zależy od aktualnych możliwości organizacyjnych urzędu. Jak podkreślił TSUE, szybkość wydawania decyzji stanowi istotny element systemu ochrony praw przyznanych cudzoziemcom na podstawie dyrektywy.

Co dokładnie orzekł TSUE?

W wyroku z 12 listopada 2026 r. TSUE uznał, że art. 34 ust. 1 i 3 dyrektywy 2016/801, interpretowany w związku z art. 47 Karty praw podstawowych UE, sprzeciwia się krajowym regulacjom, które bez wystąpienia siły wyższej zawieszają terminy rozpatrywania wniosków pobytowych i pozbawiają cudzoziemców możliwości skutecznego dochodzenia ochrony przed bezczynnością organu.

Oznacza to, że terminowe rozpoznanie sprawy nie jest jedynie kwestią sprawności administracyjnej. Stanowi element realizacji uprawnień wynikających z prawa Unii Europejskiej. Trybunał nie wykluczył przy tym całkowicie możliwości czasowego zawieszenia terminów. Zastrzegł jednak, że odstępstwo od zasad wynikających z dyrektywy wymaga istnienia wyjątkowych okoliczności, których skutków państwo nie mogło uniknąć pomimo dochowania należytej staranności. Samo powołanie się na trudności organizacyjne lub zwiększoną liczbę wniosków nie jest zatem wystarczające.

Jednym z najważniejszych elementów wyroku jest rozróżnienie pomiędzy nagłym, niemożliwym do przewidzenia kryzysem a trudnościami, które z upływem czasu stają się trwałym wyzwaniem organizacyjnym. TSUE nie zakwestionował nadzwyczajnego charakteru rosyjskiej agresji na Ukrainę ani skali wywołanych nią migracji. Zwrócił jednak uwagę, że okoliczności uzasadniające zastosowanie wyjątkowych rozwiązań nie mogą automatycznie usprawiedliwiać ich wieloletniego utrzymywania.

Państwo członkowskie, które powołuje się na siłę wyższą, powinno wykazać, że podjęło odpowiednie działania w celu przezwyciężenia trudności oraz że ograniczenia obowiązywały wyłącznie przez niezbędny okres. Innymi słowy, długotrwały wzrost liczby spraw powinien prowadzić do odpowiedniego dostosowania funkcjonowania administracji, a nie do nieograniczonego w czasie pozbawiania cudzoziemców gwarancji proceduralnych. Co więcej, TSUE wyraził wątpliwość, czy po 31 grudnia 2022 r. masowy napływ osób uciekających przed wojną nadal mógł być traktowany jako okoliczność nieprzewidywalna, uzasadniająca dalsze stosowanie analizowanych ograniczeń.

Podsumowanie

Wyrok w sprawie C-254/25 może stanowić ważny punkt odniesienia dla dalszego orzecznictwa polskich sądów administracyjnych. Nadzwyczajne okoliczności mogą uzasadniać czasowe odstępstwa od standardowych procedur. Nie mogą jednak prowadzić do trwałego ograniczenia prawa do skutecznej ochrony sądowej.

Wyrok nie oznacza automatycznego przyspieszenia wszystkich postępowań pobytowych, ale może istotnie wpłynąć na ocenę bezczynności organów oraz zakres ochrony sądowej przysługującej cudzoziemcom.

 

Przygotowała:

Martyna Dobrowolska
Prawnik