EES na granicach Schengen: między pełnym wdrożeniem a mechanizmami elastycznymi

Od 12 października 2025 r. w Unii Europejskiej funkcjonuje nowy elektroniczny Entry/Exit System (EES), który zastępuje tradycyjne stemplowanie paszportów elektroniczną rejestracją danych biometrycznych i podróżnych osób spoza UE. System ma na celu zwiększenie bezpieczeństwa granic zewnętrznych Schengen, automatyczne śledzenie czasu pobytu i wykrywanie nadużyć, a jednocześnie przyspieszenie i ułatwienie kontroli granicznych w długim terminie. EES został uruchomiony stopniowo od października 2025 roku i do końca okresu przejściowego miał być w pełni wdrożony do 10 kwietnia 2026 r., co oznaczało, że od tego dnia wszystkie punkty graniczne zewnętrzne objęte programem miały działać w trybie systemu EES, a manualne stemple miały zostać wyeliminowane.

Jednak praktyka pierwszych miesięcy działania systemu pokazała, że integracja EES w pełni w realiach operacyjnych portów lotniczych, morskich i przejść lądowych jest bardziej złożona niż zakładano. W wielu kluczowych hubach europejskich, takich jak lotniska w Paryżu, Barcelonie czy Rzymie, czasy obsługi przy bramkach biometrycznych uległy istotnemu wydłużeniu, co spowodowało kolejki trwające nawet kilka godzin w godzinach szczytu. Branżowe organizacje, w tym ACI Europe i stowarzyszenia turystyczne, wielokrotnie alarmowały Komisję Europejską i państwa członkowskie, że szybkie podniesienie obowiązkowego progu rejestracji podróżnych i krótkie terminy mogą prowadzić do chaosu w sezonie letnim 2026.

W odpowiedzi na te problemy Komisja Europejska potwierdziła, że choć oficjalny termin pełnej implementacji pozostaje 10 kwietnia 2026 r., prawo przewiduje mechanizmy wyjścia awaryjnego i elastyczności. Oznacza to, że po tej dacie państwa członkowskie mogą czasowo „częściowo zawieszać” operacje EES lub ograniczać wymagania biometryczne w kluczowych momentach, aby zapobiec nadmiernym kolejkom – zgodnie z przepisami istnieje możliwość zawieszenia EES przez dodatkowe 90 dni po pełnym wdrożeniu oraz kolejne 60 dni w szczycie sezonu letniego, czyli łącznie nawet do wczesnej jesieni 2026 roku. Jak podkreśla rzecznik KE, te elastyczności nie stanowią formalnego przesunięcia terminu implementacji, lecz są przewidziane w prawie jako narzędzie pomocnicze dla państw członkowskich w zarządzaniu operacjami granicznymi bez powodowania poważnych zakłóceń w ruchu podróżnych.

W praktyce oznacza to, że choć EES działa i jest stosowany we wszystkich uczestniczących krajach Schengen, to jego pełny i jednolity charakter może być częściowo „rozluźniony” w najgorętszych okresach ruchu – np. poprzez ograniczenia w obowiązku rejestracji dla określonych grup podróżnych w godzinach szczytu lub tymczasowy powrót do niektórych manualnych procedur. Dzięki temu kraje graniczne mają narzędzia, by reagować na lokalne przeciążenia systemu i ograniczać najbardziej dotkliwe skutki kolejek.

Ta elastyczna realizacja wdrożenia EES ma też konsekwencje dla kolejnego dużego unijnego systemu – ETIAS (European Travel Information and Authorisation System), czyli elektronicznej autoryzacji podróży dla obywateli krajów zwolnionych z obowiązku wizowego. ETIAS pierwotnie miało ruszyć wiosną 2026 roku, ale ze względu na powiązania operacyjne i zależność od stabilności działania EES, jego start przesuwa się na ostatni kwartał 2026 roku, a obowiązek posiadania autoryzacji prawdopodobnie wejdzie w życie dopiero w 2027 roku (choć formalne szczegóły i ostateczne ramy czasowe zależą od dalszych decyzji unijnych instytucji).

Podsumowując – EES jest już faktycznie w użyciu, a jego wdrożenie przebiega etapami od października 2025 roku. Oficjalny cel pełnej implementacji pozostaje w kwietniu 2026 roku, ale dzięki przewidzianym przepisom o elastycznym stosowaniu systemu państwa UE mają możliwość tymczasowego ograniczania lub zawieszania niektórych elementów działania EES w sezonie letnim, aby zapobiec poważnym problemom logistycznym na granicach. To podejście ma na celu pogodzenie ambicji cyfrowej transformacji granic z realnymi wyzwaniami operacyjnymi, jakie niesie ze sobą tak szeroka zmiana w europejskim systemie kontroli granicznej.

Przygotowała:

Maria Stempel
Prawnik imigracyjny